Het belang van een rubberen eend

Toen ik begon met mijn promotieonderzoek, stond onze afdeling op het punt te verhuizen. Dit betekende dat ik de eerste maanden eigenlijk het lab niet in kon voor mijn onderzoek, alles was namelijk in dozen ingepakt. Gelukkig hoefde ik niet stil te zitten, want ik kreeg al snel te horen dat ik, ‘omdat ik toch niets beters te doen had’, alvast was ingeroosterd om onderwijs te geven aan bachelorstudenten.

Plezier in lesgeven

Ik haalde altijd al veel plezier uit lesgeven. Ik had tijdens mijn middelbareschooltijd en studie veel bijlesleerlingen, en ik vond het altijd leuk om een probleem behapbaar te maken voor iemand anders. Wat heb je aan kennis als je die niet met andere mensen kan delen? Toch denken veel van mijn collega’s hier anders over. Binnen het drukke schema van een promotieonderzoek wordt lesgeven vaak gezien als een extra taak naast het onderzoek. Zij zien lesgeven vooral als iets waar de studenten van profiteren, terwijl de opbrengst voor henzelf minder zichtbaar lijkt.

Precies met dat laatste ben ik het fundamenteel oneens. Hoewel lesgeven veel tijd en voorbereiding vereist, denk ik juist dat ik er veel van opsteek. Zo begeleidde ik tijdens die verhuizing van mijn lab de eerste werkgroepen over immunologie binnen de bachelor Biomedische Wetenschappen. Omdat ik zelf pas net was begonnen als PhD-kandidaat, was ik lang bezig met het voorbereiden van de werkgroepen en het ophalen van de stof.

Sceptische achttienjarigen

Als een stel sceptische achttienjarigen voor je staan merk je pas echt welke stof je wel en niet goed beheerst. Ik merkte al snel dat ik de stof zelf beter begreep doordat ik deze moest uitleggen aan de klas voor me. Hoewel lang niet alle stof die de studenten moesten leren direct aansloot bij mijn PhD, was het wel een fijne manier om de basis van de immunologie weer op te frissen.

Die ervaring staat niet op zichzelf. Onderwijskundigen beschrijven dit fenomeen al decennialang als 'leren door lesgeven': het idee dat je kennis verdiept doordat je haar actief moet uitleggen aan anderen. Dit idee is verder ontwikkeld door Jean-Pol Martin, die voorstelde dat leerlingen onder begeleiding van een docent moeten oefenen met het uitleggen van lesmateriaal aan elkaar. Op deze manier zijn leerlingen actief bezig met de stof en worden ze vanzelf geconfronteerd met de gaten in hun kennis.

Rubberen eend debuggen

Dit idee is ook al bekend in de programmeerwereld. Hier lopen programmeurs geregeld vast omdat hun code een foutmelding of ‘bug’ bevat die ze niet weten te achterhalen. Om niet constant collega’s lastig te hoeven vallen, is daar het idee van ‘rubberen eend debuggen’ geïntroduceerd. Zodra je jouw probleem uitlegt aan een publiek, zelfs een levenloze eend, springt het probleem vaak al snel van je scherm af.

Hoewel ik relatief weinig programmeer, herken ik het principe van de rubberen eend maar al te goed. Daarom staat er een klein knuffeltje van een immuuncel op mijn bureau. Als ik vastloop in een analyse of grip probeer te krijgen op een ingewikkeld concept, helpt het vaak om mijn gedachtegang hardop uit te spreken. Net als bij lesgeven dwingt dat me om helder te formuleren wat ik wel en niet begrijp. En precies daar zit volgens mij de waarde van onderwijs. Niet alleen de studenten leren ervan, maar ook degene die voor de groep staat. Soms is daar niet meer voor nodig dan een aandachtige luisteraar. Zelfs als die luisteraar een rubberen eend is.