Radio-fragment uit 1948 teruggevonden: ‘Bistoe doar, Diederik mien jong?'

In een radiofragment uit 1948 is te horen hoe Diederik uit Stadskanaal een ‘gesproken brief’ stuurt naar zijn neef Diederik, die als soldaat in Nederlands Indië gelegerd is. Een verslaggever van de Regionale Omroep Noord (RON) legde het vast. Volgens kenners is het pas ontdekte fragment bijzonder, omdat er weinig bewaard is gebleven uit die tijd.

De RON, opgericht in 1946, was de Regionale Omroep Noord voor Groningen, Friesland en Drenthe. Elke week was er een kort programma op de radio, met bijdragen uit elke provincie.

Dit oude geluidsarchief op lakplaten is later op verschillende plaatsen terechtgekomen. Zo kon het gebeuren dat dit onbekende fragment uit Groningen in Leeuwarden op zolder lag.

Tijdens het maken van een documentaire over de tachtigjarige geschiedenis van de noordelijke regionale omroepen werd het fragment ontdekt door archivaris Saapke Binnema en documentairemaker Karen Bies.

De documentaire Het nieuws van morgen wordt uitgezonden in twee delen, op 4 en 11 oktober.

Wat is er precies te horen in het fragment? Bies: 'Een verslaggever van de RON is met een Gronings-sprekende bezoeker op een tentoonstelling, waar ze de nieuwste landbouwmachines bekijken. Dit moet de grote landbouw- en economietentoonstelling zijn geweest in 1948 in Groningen.'

'De verslaggever en de bezoeker komen bij een kraampje voor ‘onze jongens in Indië’. Daar kan men kan een ‘gesproken brief’ inspreken voor soldaten die gelegerd zijn in Nederlands Indië.

Die brief wordt opgenomen op een grammofoonplaat. De man spreekt in het Gronings een bericht in voor zijn neef in Soerabaja.'

De man zegt: 'Bistoe doar, Diederik mien jong. Hier is oom Diederik oet Knoal.' Hij vertelt dat hij ‘in Stad’ is op de grote tentoonstelling, en dat hij zou willen dat neef het met eigen ogen zou kunnen zien. 'Mooi man! Meroakels.'

Hij vraagt zijn neef hoe het gaat, en hij vraagt hem gauw weer eens een brief te schrijven. Hij sluit af met: 'Nou, hold die mor goud. Tot kiek in Stad he? Dag Diederik!'

'Ik vind het een heel mooi fragment', zegt Bies. 'Omdat het zo oud is, omdat het in het Gronings is, en de inhoud is prachtig. Eigenlijk wist ik heel weinig van die gesproken brieven.'

Met ‘gesproken brieven’ communiceerden Nederlandse soldaten met hun familie tijdens de onafhankelijkheidsoorlog van Indonesië tussen 1945 en 1949. Deze brieven stonden op grammofoonplaatjes van karton, bedekt met celluloselak.

De opnames werden georganiseerd door het leger, samen met lokale comités in steden en dorpen. Niet alleen vanuit Nederland werden plaatjes gestuurd; omgekeerd stuurden ook de soldaten vanuit Indië gesproken brieven naar huis.

'Het fragment komt van een lakplaat met op de hoes het jaartal 1948. Verder stond er geen beschrijving bij. Nadat ik het een paar keer had beluisterd, ben ik gaan zoeken', legt Bies uit.

Ze ontdekte dat in 1948 de landbouwtentoonstelling Stad en Lande in het Groninger stadspark geweest was. Dit was ter ere van het vijftigjarig regeringsjubileum van koningin Wilhelmina. 'Bij de Groninger Archieven zijn daar ook een aantal filmopnames van.'

René Duursma van de Groninger Archieven is blij met het pas ontdekte geluidsbestand: 'Zoveel geluid uit de jaren veertig en vijftig is er niet bewaard gebleven', weet hij.

'Dit fragment in het bijzonder laat iets horen van een groot evenement in die tijd, waarbij de wil om vooruit te gaan centraal stond, na een periode van bezetting en stilstand.'

Landbouwtentoonstellingen werden in de naoorlogse jaren georganiseerd, om de modernisering en schaalvergroting van de sector te demonstreren. 'Nooit meer honger' was het credo van de toenmalige landbouwminister Sicco Mansholt.

Duursma: 'Zo’n geluidsfragment uit het verleden doet iets anders met je dan beeld. Beelden ga je proberen te vertalen. Geluid ráákt je meteen. Je maakt je eigen voorstelling van een situatie, en die gaat dan voor je leven.'

Rest alleen nog de vraag wie 'Diederik oet Knoal’ is. 'Hij klinkt als een gewone bezoeker van de tentoonstelling', vindt Duursma. 'Maar na een paar keer luisteren ging ik toch twijfelen. Ik ken dit soort gesprekjes uit die periode. Ik denk toch te horen dat het deels gespeeld is.'

'De stem klinkt bekend en lijkt op die van Koos Kerstholt (1901-1973). Hij was een acteur en speelde vaak mee in hoorspelen voor de RONO. Maar zeker ben ik niet. Zijn er misschien mensen die hem gekend hebben en die het wel zeker weten? Dan hoor ik het graag!''

Binnen de Groninger Archieven wordt dan ook gehoopt dat als mensen het fragment herkennen, ze zich melden.

Lakplaten bij Omrop Fryslân
Het fragment met ‘Diederik oet Knoal’ staat op een zogenaamde ‘lakplaat’, een bepaald type grammofoonplaat die in de eerste helft van de twintigste eeuw werd gebruikt voor geluidsopnames, nog vóór de magneetband zijn intrede deed.

Het archief van Omrop Fryslân bevat honderden lakplaten van de RONO die inmiddels gedigitaliseerd zijn en worden bewaard in het archief Tresoar in Leeuwarden.

Het fragment is onderdeel van de nieuwe FryslânDOK ‘Het Nieuws van Morgen’, in samenwerking met RTV Noord, RTV Drenthe en Omrop Fryslân. Te zien op zaterdag 3 oktober om 15.30 uur bij NPO 2 en zondagavond 4 oktober na Expeditie Grunnen te zien op TV Noord.