Radio in 1948: "Bistoe doar, Diederik mien jong? Hier is oom Diederik oet Knoal"

Omrop Fryslân

In een radiofragment uit 1948 is te horen hoe Diederik uit Stadskanaal een 'gesproken brief' stuurt naar zijn neef Diederik, die als soldaat in Nederlands Indië gelegerd is. Een verslaggever van de Regionale Omroep Noord (RON) legde het bericht vast.

De RON, opgericht in 1946, was de Regionale Omroep Noord voor Groningen, Friesland en Drenthe. Elke week was er een kort programma op de radio, met bijdragen uit elke provincie.

Dit oude geluidsarchief op lakplaten is later op verschillende plaatsen terechtgekomen. Zo kon het gebeuren dat dit onbekende fragment uit Groningen, in Leeuwarden op zolder lag.

Tijdens het maken van een documentaire over de 80-jarige geschiedenis van de noordelijke regionale omroepen werd het fragment ontdekt door archivaris Saapke Binnema en documentairemaker Karen Bies. Het fragment staat op een oude lakplaat.

De documentaire 'Het nieuws van morgen' wordt uitgezonden in twee delen, op 4 en 11 oktober.

"Vervolgens komen de verslaggever en de bezoeker bij een kraampje voor 'onze jongens in Indië'. Daar kan men kan een 'gesproken brief' inspreken voor soldaten die gelegerd zijn in Nederlands Indië.

Die brief wordt opgenomen op een grammofoonplaat. De man spreekt in het Gronings een bericht in voor zijn neef in Soerabaja."

De man zegt: "Bistoe doar, Diederik mien jong. Hier is oom Diederik oet Knoal." Hij vertelt dat hij 'in Stad' is op de grote tentoonstelling, en dat hij zou willen dat neef het met eigen ogen zou kunnen zien. "Mooi man! Meroakels."

Hij vraagt zijn neef hoe het gaat, en hij vraagt hem gauw weer eens een brief te schrijven. Hij sluit af met: "Nou, hold die mor goud. Tot kiek in Stad he? Dag Diederik!"

"Ik vind het een heel mooi fragment", zegt Karen Bies. "Omdat het zo oud is, omdat het in het Gronings is, en de inhoud is prachtig. Eigenlijk wist ik heel weinig over die gesproken brieven."

Met 'gesproken brieven' communiceerden Nederlandse soldaten met hun familie, tijdens de onafhankelijkheidsoorlog van Indonesië tussen 1945 en 1949.

Deze brieven stonden op grammofoonplaatjes van karton, bedekt met celluloselak. De opnames werden georganiseerd door het leger, samen met lokale comités in steden en dorpen.

Niet alleen vanuit Nederland werden plaatjes gestuurd; andersom stuurden ook de soldaten vanuit Indië gesproken brieven naar huis.

Hoe weten we bij welke gelegenheid dit was? Karen Bies: "Het fragment komt van een lakplaat met op de hoes het jaartal 1948. Verder stond er geen beschrijving bij. Nadat ik het een paar keer had beluisterd, ben ik gaan zoeken."

"Ik ontdekte dat in 1948 de landbouwtentoonstelling 'Stad en Lande' in het Groninger stadspark geweest is, ter ere van het 50-jarig regeringsjubileum van koningin Wilhelmina. Bij de Groninger Archieven zijn daarvan ook een aantal filmopnames. Het werd in de hele stad gevierd."

René Duursma van de Groninger Archieven is blij met het pas ontdekte geluidsbestand:

"Zoveel geluid uit de jaren veertig en vijftig is er niet bewaard gebleven. Dit fragment in het bijzonder laat iets horen van een groot evenement in die tijd, waarbij de wil om vooruit te gaan centraal stond, na een periode van bezetting en stilstand."

Landbouwtentoonstellingen werden in de naoorlogse jaren georganiseerd, om de modernisering en schaalvergroting van de sector te demonstreren. "Nooit meer honger" was het credo van de toenmalige landbouwminister Sicco Mansholt.

René Duursma: "Zo'n geluidsfragment uit het verleden doet iets anders met je dan beeld. Beelden ga je proberen te vertalen. Geluid ráákt je. Je maakt je eigen voorstelling van een situatie, en die gaat dan voor je leven."

Wie is nu die Diederik oet Knoal? "Hij klinkt als een gewone bezoeker van de tentoonstelling", vertelt Duursma. "Maar na een paar keer luisteren ging ik toch twijfelen. Ik ken dit soort gesprekjes uit die periode. Ik denk toch te horen dat het deels gespeeld is."

"De stem klinkt bekend, die lijkt op die van Koos Kerstholt (1901-1973). Hij was een acteur en speelde vaak mee in hoorspelen voor de RONO. Maar zeker ben ik niet. Zijn er misschien mensen die hem gekend hebben en die het wel zeker weten? Dan hoor ik het graag!"

Herkent u het fragment, neem dan contact op met de Groninger Archieven.

Het fragment met 'Diederik oet Knoal' staat op een zogenaamde 'lakplaat', een bepaald type grammofoonplaat die in de eerste helft van de 20e eeuw werd gebruikt voor geluidsopnames, nog vóór de magneetband zijn intrede deed.

Het archief van Omrop Fryslân bevat honderden lakplaten van de RONO die inmiddels gedigitaliseerd zijn en bewaard worden in het archief Tresoar in Leeuwarden.

Het gevonden fragment is onderdeel van de nieuwe FryslânDOK 'Het Nieuws van Morgen'. Te zien op zaterdag 3 oktober om 15.30 bij NPO 2 en zondag 4 oktober om 17.00 bij Omrop Fryslân.