Analyse in Defensienota stopt bij hoofdvraag: wat doen we zonder Amerikanen?

Een van de grootste geopolitieke veranderingen voor Nederland is dat de Verenigde Staten niet meer als onvoorwaardelijke bondgenoot kan worden gezien. Dat vergt scherpe keuzes, vooral op het gebied van Defensie. Maar het kabinet maakt die niet, vinden experts.

Voor het eerst in 35 jaar werd defensie-expert Rob de Wijk niet gevraagd om input te leveren aan de Defensienota. "Dat is veelzeggend", zei De Wijk woensdag in de Tweede Kamer. "Daarmee worden controversiële geluiden buiten gehouden, zoals hoe je moet omgaan met de VS die het als belangrijkste bondgenoot laat afweten."

Defensieminister Dilan Yesilgöz stuurde de Defensienota voor de zomer naar de Kamer. Daarin staan de belangrijkste doelen, prioriteiten en plannen voor de Nederlandse krijgsmacht.

De Wijk (The Hague Centre for Strategic Studies) was net als Bart van den Berg (Instituut Clingendael) en Niels van Willigen (hoogleraar Strategische Studies aan de Universiteit Leiden) uitgenodigd om te komen praten over de Defensienota die voor de zomer door het kabinet werd gepubliceerd.

De Wijk miste sowieso details en concrete plannen in de Defensienota. Daardoor kon hij geen goed oordeel geven. "Ik vind dat een probleem", zei de defensie-expert. "Omdat dat een democratisch debat in de Kamer ondermijnt, maar ook het publieke debat."

'Lastig om richting te geven'

Dat onafhankelijker worden van de VS kennelijk de roze olifant in de kamer is voor dit kabinet, viel ook de anderen op. "Als wij onze fundamentele problemen en risico's met onze grootste bondgenoot niet benoemen, wordt het erg lastig om richting te geven", zegt Van den Berg.

De onderwerpen die het kabinet wel heeft opgeschreven in de Defensienota, zoals opschaling van de krijgsmacht, verdere steun aan Oekraïne en versterking van de defensie-industrie, zijn volgens Van den Berg allemaal mooie ideeën. "Hartstikke mooi", zegt hij. "Hoe kun je daar tegen zijn?"

De vraag waar het volgens Van den Berg alleen om draait, is hoe je dat zonder de Amerikanen voor elkaar krijgt. En daar houdt de analyse in de Defensienota op. Van den Berg: "Hoe gaat een meer Europese NAVO eruitzien? Hoe gaat Europa zelf vechten zonder de Amerikanen? Hoe bouwen we de afhankelijkheid van de Verenigde Staten af?"

Het is ergens wel te begrijpen dat de spanningen in de trans-Atlantische relatie niet breed worden uitgemeten in beleidsstukken van het kabinet, vindt Van Willigen. Maar hij mist nu de urgentie om dit onderwerp überhaupt op te pakken.

"Er wordt in de Defensienota nauwelijks aandacht besteed aan het minder afhankelijk worden van de VS", zegt de hoogleraar. "Terwijl dat in feite is wat er moet gebeuren als er wordt gesproken over een Europese dimensie binnen de NAVO."

Van Willigen mist een concreet stappenplan om die afhankelijkheid te verminderen.

Geen debat, geen transparantie

Het is de vraag of het stappenplan van dit kabinet er ooit gaat komen, want er is nogal wat koudwatervrees rondom dit onderwerp.

"De NAVO blijft de hoeksteen van onze verdediging, met de VS als belangrijkste bondgenoot", staat bijvoorbeeld in de Defensienota. In het coalitieakkoord van D66, VVD en CDA wordt het hebben van een goede band juist onderstreept. "De Verenigde Staten zijn de wereldmacht met wie wij de meeste belangen delen."

In de veiligheidsstrategie die minister van Buitenlandse Zaken Tom Berendsen voor de zomer naar de Kamer stuurde, wordt heel voorzichtig een andere koers aangekondigd, maar de wispelturige relatie met de VS blijft buiten schot. "We moeten opschalen en meer verantwoordelijkheid nemen voor onze veiligheid", staat er. Dat mag volgens het departement niet direct worden vertaald als minder afhankelijk van de VS.

Voer voor discussie, zou je denken. Maar een debat over alleen de Defensienota komt er niet. CDA, VVD, PVV, JA21, CU, SGP en de Groep Markuszower hebben dat uit de agenda laten halen. Jammer, vindt Wimar Bolhuis van PRO. "Ik had wel willen debatteren over al die extra miljarden die naar Defensie gaan", zegt hij. "Dat moet transparant zijn."

Hij zal het nu moeten doen met verschillende debatten die het onderwerp zijdelings raken.

Edo volgt de grote politieke ontwikkelingen in Den Haag en focust op Defensie en Buitenlandse Zaken. Hij schrijft het blog Binnenskamers en is te horen in De Wandelgangen. Mail je tips of vragen.