Met de zegen van zijn vader: Flávio Bolsonaro moet radicaal-rechts weer aan de macht brengen in Brazilië

In Brazilië vindt morgen de eerste ronde van de presidentsverkiezingen plaats. De radicaal-rechtse senator Flávio Bolsonaro heeft maar één opdracht: radicaal-rechts weer aan de macht brengen, nu zijn vader en ex-president Jaïr Bolsonaro is veroordeeld voor een poging tot staatsgreep en niet aan verkiezingen mag deelnemen. Maar dan zal hij wel de linkse zittende president Lula da Silva moeten verslaan.

Samenvatting:

Deze verkiezingen hadden eigenlijk een herkansing moeten worden voor ex-president Jaïr Bolsonaro (2019-2022). In 2022 verloor hij heel nipt de verkiezingen van Luiz Inácio 'Lula' da Silva. Het waren de presidentsverkiezingen met het kleinste verschil sinds de terugkeer van de democratie in 1985 (50,9 procent voor Lula, 49,1 procent voor Bolsonaro).

De namen van Lula en Bolsonaro staan morgen wel degelijk op het stembiljet, maar de Bolsonaro in kwestie is Flávio, de oudste zoon van de ex-president. Jaïr Bolsonaro werd vorig jaar tot 27 jaar cel veroordeeld voor het plannen van een staatsgreep en mag door een eerdere veroordeling in 2023 8 jaar lang niet aan de verkiezingen deelnemen.

En dus werd zoonlief Flávio op het schild gehesen. Hij en niet zijn vader moet het opnemen tegen Lula da Silva. Er staan ook nog 11 andere kandidaten op het stembiljet, maar niemand gaat ervan uit dat één van hen de tweede ronde zal halen. 

Flávio Bolsonaro (45) is advocaat van opleiding en stapte al op jonge leeftijd in de politiek. Op 21-jarige leeftijd werd hij verkozen voor het deelstaatparlement van Rio de Janeiro, een zetel die hij 4 termijnen lang kon vasthouden. Toen zijn vader in 2018 de presidentsverkiezingen won, werd Flávio Bolsonaro verkozen in de nationale Senaat, waar hij nu al 8 jaar zit.

Ondanks die snelle intrede in de politiek, heeft hij nog nooit een uitvoerende functie bekleed. Het linkse kamp speelt daar gretig op in en benadrukt dat Bolsonaro een gebrek aan ervaring heeft. Bolsonaro ziet zichzelf dan weer als een buitenstaander, een frisse wind, die geen deel uitmaakt van het machtsapparaat.

Toch valt niet te ontkennen dat Bolsonaro's campagne gestoeld is op de erfenis van zijn vader. Het is ook gewoon met het blote oog te zien: het gezicht van vader Jaïr stond zeker in de laatste dagen voor de verkiezingen op zowat al het campagnemateriaal van Flávio Bolsonaro. En net als zijn vader hult Flávio zich geregeld in het gele voetbalshirt van Brazilië. De gelijkenis is zo treffend dat wie even met de ogen knippert, zou denken dat niet hij, maar zijn vader op de campagnewagens staat te zwaaien.

De gelijkenis met zijn vader is treffend. Wie even met de ogen knippert, zou denken dat Jaïr Bolsonaro opnieuw kandidaat is.

De presidentskandidaat teert grotendeels op wat rest van Jaïrs populariteit, beaamt Kees Koonings, emeritus hoogleraar Braziliaanse studies, verbonden aan CEDLA, het Nederlandse Centrum voor Studie en Documentatie van Latijns-Amerika, dat deel uitmaakt van de Universiteit van Amsterdam. "Flávio is officieel ingezegend door zijn vader. Hij is echt de kandidaat die namens de familie Bolsonaro en de beweging deelneemt aan de verkiezingen."

Zijn campagne sluit inhoudelijk ook aan bij het presidentschap van zijn vader, waaronder een op de economie met zo weinig mogelijk beperkingen op het ontginnen van grondstoffen, en een hard veiligheidsbeleid, met een strenger politieoptreden en zwaardere straffen, maar ook een versoepelde wapenwetgeving.

Vader Jaïr Bolsonaro is op zowat al het campagnemateriaal van zoon Flávio te zien.

Tegelijkertijd probeert hij zich als een iets gematigdere versie van zijn vader te profileren. Hij probeert ook armere kiezers aan te spreken en belooft om een aantal sociale programma’s van Lula niet af te schaffen. Hij pleit voor belastingverlagingen, maar zegt ook dat hij een aantal populaire sociale uitgaven wil behouden.

Ook qua toon verwacht Koonings een verschil. "Hij probeert beschaafder over te komen dan zijn vader en niet uit te halen naar vrouwen, homo's en mensen van kleur, waar zijn vader wel bekend om stond."

Om echt helemaal in de voetsporen van zijn vader te kunnen treden, zal Flávio Bolsonaro wel moeten afrekenen met zittend president Lula da Silva. In tegenstelling tot Bolsonaro een man met bakken ervaring.

Lula was president van begin 2003 tot eind 2010 en is dat opnieuw sinds begin 2023. Aan de vooravond van zijn 81e verjaardag doet hij nu een gooi naar een vierde termijn. Als hem dat lukt, is hij de eerste Braziliaanse president met 4 verkiezingsoverwinningen achter zijn naam.

Of hij dat altijd al zo gepland had, valt te betwijfelen. De pijnlijke vaststelling is dat er binnen zijn Arbeiderspartij (PT) geen opvolger klaarstaat en de hoogbejaarde Lula het dan maar zelf moet opknappen. "Het is zowel zijn inschatting als die van zijn partij dat hij de enige is die Bolsonaro kan verslaan", zegt Koonings. "Hij heeft het in 2022 ook al eens gedaan tegen Jaïr Bolsonaro."

"Zijn partij heeft nochtans tijd genoeg gehad om over opvolging na te denken, maar toen het land in de storm van het bolsonarisme terechtkwam, moesten alle zeilen bijgezet worden. En ja, dan is Lula de enige binnen die partij met genoeg prestige en staat van dienst om Bolsonaro te kunnen verslaan."

Lula da Silva wordt 2 dagen na de tweede stemronde 81 jaar, maar ambieert toch een vierde ambtstermijn. "Hij is de enige binnen zijn partij met genoeg prestige en staat van dienst om Bolsonaro te kunnen verslaan."

Lula da Silva, een voormalige metaalarbeider en vakbondsleider, was ooit immens populair. Begin 2011 verliet hij het presidentieel paleis met een waarderingscijfer van maar liefst 80 procent. "Tijdens zijn eerste 2 termijnen bevond Brazilië zich op het toppunt van een snelle economische groei. Zowat iedere Braziliaan profiteerde daarvan mee", verklaart Koonings dat hoge waarderingscijfer. Lula wist die economische groei ook als geen ander te gebruiken om sociale programma's op te zetten en haalde zo miljoenen Brazilianen uit de armoede.

Intussen is het al een pak minder gesteld met zijn populariteit: zijn waarderingscijfer is onder de 50 procent gezakt en meer mensen geven aan dat ze niet dan wel op hem zullen stemmen.

Na Lula's 2 eerste termijnen kwam de economische neergang. De ex-president werd ook veroordeeld in het corruptieschandaal 'Operação Lava Jato' ('Operatie Wasstraat') en zat anderhalf jaar in de cel. In 2021 vernietigde het Hooggerechtshof de veroordeling uit 2017, omdat de rechter destijds bevooroordeeld zou zijn geweest. "Maar politiek rechts blijft roepen dat Lula een veroordeelde crimineel is en een groot deel van de Brazilianen heeft mede daarom een hekel aan hem", zegt Koonings. "De veroordeling van Jaïr Bolsonaro noemt rechts dan weer politiek gemotiveerd."

Koonings wijst er ook op dat de Braziliaanse politiek in de loop der jaren sterk veranderd is, veel meer gepolariseerd is dan tijdens Lula's eerste termijnen, met een sterke nadruk op emotie. Het leidt er allemaal toe dat Lula een deel van zijn trouwe kiezers, de gematigde middenstem zeg maar, is kwijtgespeeld. Deels aan de Bolsonaro's.

Nochtans heeft de huidige president het de voorbije 4 jaar zeker niet slecht gedaan. "Hij heeft de economie overeind gehouden en meer aandacht geschonken aan het klimaat, om de positie van Brazilië na Jaïr Bolsonaro weer te versterken." Hij heeft ook het meer antisociale beleid van Bolsonaro omgebogen. "En hij heeft altijd gezegd dat hij de democratie heeft verdedigd, terwijl Bolsonaro die net heeft aangevallen."

Meer recent profileerde Lula zich ook als een verdediger van de Braziliaanse . Zijn dispuut met de Amerikaanse president Donald Trump (die hogere importheffingen op Braziliaanse goederen invoerde na de veroordeling van Jaïr Bolsonaro) leverde Lula vorig jaar een iets hoger waarderingscijfer op. Anderhalve week geleden waarschuwde hij tijdens de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties ook voor Amerikaanse inmenging in de Braziliaanse presidentsverkiezingen. "Brazilië past niet in iemands achtertuin", klonk het fel.

Die lijn trekt hij ook door in zijn kiescampagne. Naast het versterken van de economie en meer sociale rechtvaardigheid focust hij heel hard op de bescherming van de democratie en de Braziliaanse soevereiniteit en uit hij kritiek op de nauwere banden van de Bolsonaro's met Trump.

Onveiligheid komt bij Lula dan weer minder aan bod, ook al blijft het een gigantisch probleem in Brazilië. "Hij speelt daar minder op in, omdat hij weet dat je daar als federaal president minder invloed op hebt. Die bevoegdheid ligt meer bij de gouverneurs van de deelstaten", geeft Koonings aan. "De retoriek van rechts en de praktijk liggen heel ver uit elkaar. Jaïr Bolsonaro beloofde ook de onveiligheid aan te pakken, maar daar is niets van gekomen. Lula probeert meer de onderliggende oorzaken aan te pakken."

De peilingen suggereren een nek-aan-nekrace in de tweede ronde.

Het linkse kamp laat ook geen kans onbenut om ervoor te waarschuwen dat Brazilië met Flávio Bolsonaro opnieuw van het democratische pad kan afwijken. Of dat daadwerkelijk zal gebeuren, is moeilijk in te schatten, zegt Koonings. "Brazilië heeft een complex politiek systeem en democratie hangt niet alleen af van wie in het presidentieel paleis zit."

Wat wel kan gebeuren, zegt Koonings, en dat heeft Flávio Bolsonaro ook al zelf aangegeven, is dat als hij president wordt, hij zijn vader en de andere veroordeelden voor de couppoging gratie verleent. "En misschien gaat hij ook de revanchistische toer op tegenover Lula en wil hij net als Trump rekeningen vereffenen. Maar dat is moeilijk in te schatten op dit moment."

Mocht Bolsonaro president worden, dan behoort een "verruwing van het politieke klimaat" hoe dan ook tot de mogelijkheden, zegt Koonings. Maar een totale machtsgreep verwacht hij niet meteen in Brazilië. "De Liberale Partij van Bolsonaro heeft in het parlement ook maar 10 à 15 procent. Dat is heel anders dan bij Trump en de Republikeinen."

Dat Lula en Bolsonaro de eerste ronde zullen overleven, staat zo goed als vast. Wie het op 25 oktober in de tweede ronde zal halen, is niet te voorspellen. In de eerste ronde lijken de peilingen een overwinning van Lula aan te geven, de tweede ronde lijkt een nek-aan-nekrace te zullen worden, met volgens de peilingen een verschil dat binnen de foutenmarge valt.

Als de marge zo klein is, dan kan elk klein of groot schandaal iemand de kop kosten. De voorbije weken leek dat vooral Flávio Bolsonaro te zijn, die in een financieel schandaal is verwikkeld omtrent de financiering van een biografische film over zijn vader. Later werd de spilfiguur van dat schandaal, de bankier Daniel Vorcaro, ook in verband gebracht met leden van het Hooggerechtshof en de Lula-campagne.

"Het vuur is naar Lula overgeslagen en nu wordt het hele schandaal over en weer uitgebuit", weet Koonings. "Al gooit rechts meer met modder dan andersom. Lula probeert vooral een presidentiële campagne te voeren met nadruk op zijn beleid en staat van dienst."

Of Lula daarmee een nieuwe Bolsonaro in het presidentieel paleis kan voorkomen en met Brazilië een linkse dam kan vormen tegen de alsmaar groter wordende rechtse golf op het continent, weten we over enkele weken.