Warmte zet natuur op z’n kop: bomen bloeien opnieuw en ‘verse’ vlinders verschijnen

WAGENINGEN - Het is officieel herfst, maar het voelt nog als zomer. Mensen fietsen rond in korte broeken en sommigen liggen nog in bikini te bakken in de zon. Onderzoekers merken ook dat dit warme weer effect heeft op de natuur. Sommige bomen bloeien weer, vlinders krijgen extra generaties en vogels moeten soms op andere plekken voedsel zoeken.

Een vlinder waarbij je goed kunt zien dat de warmte effect heeft, is het landkaartje. Deze vlindersoort kan verschillende kleuren hebben. De landkaartjes die in het voorjaar uit de poppen komen, zijn vooral oranje. Die in de zomer tevoorschijn komen, zijn zwart met wit.

Dat kleurverschil hangt samen met de temperatuur en de hoeveelheid licht tijdens het popstadium. Maar volgens Kars Veling van de Vlinderstichting is het de afgelopen jaren de 'gewoonste zaak van de wereld' geworden dat er eind augustus en begin september landkaartjes te zien zijn met nóg een andere kleur.

"Nu kom je soms vlinders tegen die in kleur tussen de oranje voorjaarsvorm en de zwart-witte zomergeneratie in zitten. De witte baan over de vleugels is dan wat crèmig of licht oranje", vertelt Veling. Deze ‘verse’ vlinders zijn de derde generatie. Ze vliegen nu rond omdat de zomers zo warm zijn.

"Er zijn ook zeldzamere soorten die nu extra generaties hebben, zoals het heideblauwtje. En ook van het groot dikkopje, de kleine ijsvogelvlinder en de zeer zeldzame grote vuurvlinder zijn deze week waarnemingen doorgegeven."

Zijn collega Rik Wever ziet ook verschuivingen bij nachtvlinders. De grote spikkelspanner werd dit jaar nog in augustus en september gezien, terwijl die normaal in juni vliegt. Ook zijn er nachtvlindersoorten die ineens in tuinen worden gezien, terwijl ze normaalgesproken alleen in natuurgebieden leven. "Die zwerven naar plekken waar het minder droog is om voedsel te vinden."

Maar is het een probleem voor de vlinders? De 'extra' vlinders zouden risico kunnen lopen als de winter vroeg komt, maar Veling denkt dat strenge winters en een extreem vroeg invallende winter niet waarschijnlijk zijn.

En hebben vogels last van deze warme zomer en herfst? Timo Roeke van Vogelbescherming ziet de impact op de trekvogels die over ons land trekken. "Het grootste gevaar is dat er minder insecten en vissen beschikbaar zijn omdat het droog is geweest." Planten zijn verdroogd en bessen vallen eerder van de struiken. Soms moeten trekvogels ook verder vliegen om plekken te vinden waar voldoende water is.

Voor sommige vogels pakt een lagere waterstand juist gunstig uit. Steltlopers zoals de kemphaan en de kluut kunnen daardoor makkelijker voedsel vinden. "Stukken water die te diep zijn, zijn nu weer misschien precies goed." Bovendien zorgt de lage waterstand voor meer slikvelden en modderige oevers, waar deze vogels graag foerageren.

Roeke merkt ook dat jonge tjiftjaffen nu al aan het oefenen zijn met zingen, terwijl ze dat normaalgesproken in het begin van het voorjaar doen.

Arnold van Vliet van Wageningen University & Research ziet dat dit weer effect heeft op muggen. "Hoe hoger de temperatuur hoe sneller ze zich voortplanten. Normaalgesproken zoeken ze een rustplek om te overwinteren, maar ik verwacht dat de voortplanting doorgaat en dat ze dus op zoek gaan naar bloed." En dat heeft natuurlijk effect op de verspreiding van het westnijlvirus, dat verspreidt wordt door muggen. Ook neemt het aantal virusdeeltjes toe door de warmte.

"Het risico op overdracht neemt toe, er is namelijk een link tussen een hogere temperatuur en de overdracht."

Van Vliet vindt het 'spannend komende tijd'. 2026 was de warmste zomer ooit in Nederland en de vraag is wat voor effecten er nog meer op de natuur zullen zijn.

Hij zag onlangs een bloeiende kastanjeboom midden op een rotonde, waar het erg droog was. "De boom had al het blad verloren in de zomer, maar heeft nu weer blad en bloeit. Hij ziet er wel beroerd uit." Dat bomen bloeien in het najaar, ziet hij vaker in jaren met een flinke droge periode in de groeiperiode.

Maar hij ziet ook bomen die verdrogen en doodgaan door de droogte. Hij noemt het zelf de 'mediterranisering van het landschap'. Als voorbeeld noemt hij een beuk in Bennekom, die verdwenen is door de droogte. Maar er staat ook een palmboom bij het huis waar de beuk stond 'en die groeit lekker door'.

Wil je graag bijdragen aan onderzoek naar het effect van klimaatverandering op de natuur? Onderzoekers lanceerden de app GrowApp die nu ook via je browser te gebruiken is. Hoe werkt het precies? Maak regelmatig op een vaste plek een foto van bijvoorbeeld een boom, tuin of een grasveld. Daar maakt de app een timelapse van, zodat je kunt zien hoe het gedurende de jaren en seizoenen verandert.

Onderzoekers bundelen die foto's en leggen die naast klimaatdata. "Zo onderzoeken we of de seizoenskalender van bomen verschuift door klimaatverandering, en wat dat betekent voor hun vitaliteit en voor de ecosysteemdiensten die ze leveren, van verkoeling tot CO₂-opslag."