Hoe zwaar is een assisenproces voor de juryleden? "Niet evident om daarna weer in de realiteit te stappen"

Voor de 12 juryleden op het assisenproces tegen Chris Vanhaverbeke zit hun opdracht erop, na dagen van gruwelijke beelden en aangrijpende getuigenissen. Vanhaverbeke heeft levenslang gekregen voor de moord op zijn dochters Maud en Ona en poging tot moord op zijn ex-vrouw. Welke impact heeft zo'n proces op de jury en welke begeleiding is er voorzien? VRT NWS-journaliste Caroline Van den Berghe en 2 ex-juryleden leggen uit.

Samenvatting:

"Dit is een van de heftigste zaken waarover ik ooit verslag heb uitgebracht. Dat heb ik elke procesdag aan de juryleden gezien", begint VRT NWS-journalist Caroline Van den Berghe.

"Niet omdat het juridisch een ingewikkelde zaak is, maar omdat de slachtoffers jonge kinderen zijn. Daarom is deze zaak extra emotioneel beladen. De informatie over hun doodsstrijd is voor iedereen in de rechtszaal heftig om te horen. De impact daarvan is groot: het gaat om een vader die zulke feiten pleegt bij zijn kinderen."

"Toen de videobeelden van de werden vertoond, was er een jurylid dat de ogen even sloot, omdat die de gruwel niet meer kon aanzien", gaat Van den Berghe verder. "Anderen verborgen hun mond achter hun hand, om hun emoties weg te steken."

"Ook tijdens de getuigenissen van de moeder van Maud en Ona en hun grootouders sloegen hun heftige emoties onvermijdelijk over op de zaal. Enkele juryleden haalden zo subtiel mogelijk een zakdoek boven. De feiten zijn verschrikkelijk en daar bovenop is er het hartverscheurende verdriet van de nabestaanden. Daar blijft niemand onbewogen bij."

Tijdens het proces mogen juryleden hierover sowieso met niemand buiten de jury praten, ook niet om hun hart te luchten. Psychologische bijstand kan dus pas achteraf

Caroline Van den Berghe, justitiejournalist

Juryleden in een  zijn gewone burgers die voor deze taak worden uitgeloot. Gedurende een aantal dagen stappen ze in de bubbel van de rechtszaal.

"Tijdens het proces mogen ze sowieso met niemand buiten de jury hierover praten, ook niet om hun hart te luchten. Psychologische bijstand kan dus pas achteraf. In principe moeten ze ook thuis zwijgen over wat er gebeurt in de rechtszaal en de beraadslaging. Anders kan er sprake zijn van beïnvloeding", verduidelijkt Van den Berghe.

"Ik heb al vaak gezien dat juryleden vooral steun zoeken bij elkaar. Samen dagenlang in een assisenzaal doorbrengen: dat schept een band." Dat komt bijvoorbeeld ook aan bod in de VRT-fictiereeks 'De twaalf'. "Soms zoeken ze elkaar ook daarna op. De impact van een assisenzaak op alle betrokkenen is niet te onderschatten."

De juryleden in fictiereeks 'De twaalf' groeien naar elkaar toe. "Dat gebeurt ook in het echt."

In principe kan elk jurylid maximaal 10 gratis sessies volgen bij een erkende therapeut in hun buurt, bevestigt de FOD Justitie aan VRT NWS. Indien nodig kunnen juryleden de therapie daarna aansluitend op eigen kosten verderzetten. Dat geldt trouwens ook voor alle andere medewerkers van de FOD Justitie.

Uit cijfers die VRT NWS kreeg, blijkt dat juryleden relatief weinig gebruikmaken van het systeem. In 2023 deden 13 mensen in totaal 34 gratis therapiesessies. In de twee daaropvolgende jaren bleef het gebruik ongeveer stabiel. Tot en met augustus van dit jaar maakten 3 juryleden samen 6 keer gebruik van de therapie.

Psychologische bijstand kreeg VRT NWS-collega Liesbeth Indeherberge 11 jaar geleden niet. Ze was in 2015 jurylid in een proces over een zeer gewelddadige roofmoord in Brussel. Over de impact van haar jurytaak, die 7 dagen duurde, schreef ze dit artikel.

"Ik herinner me nog heel goed dat de voorzitter in mijn zaak benadrukte dat het belangrijk was om naar alle beelden te kijken, omdat we moesten oordelen over wat er was gebeurd. Er werd ons ook gezegd om geen emoties te tonen", herhaalt Indeherberge vandaag.

Ik kon een zekere afstand houden tot wat ik hoorde en zag, maar de meeste andere juryleden waren in shock

VRT NWS-collega Liesbeth Indeherberge, jurylid in zaak over roofmoord in 2015

"Door mijn job - ik was toen justitieverslaggever - was het niet de eerste keer dat ik een strafdossier zag. Maar de meeste andere juryleden waren in shock. Ook al werden we gewaarschuwd: zo'n proces kruipt onder je huid. Ik kon een zekere afstand houden tot wat ik hoorde en zag, door mijn ervaringen als journalist. Als jury hebben we ook veel aan elkaar gehad."

Na afloop van het proces op vrijdagavond ging Indeherberge na het weekend weer gewoon aan het werk, ook al was dat niet evident. "Eigenlijk kan je niet anders, want tijdens het proces staat je leven on hold en ben je al afwezig op het werk. Maar die periode zindert na."

"Ik heb me eigenlijk nooit vragen gesteld dat er geen psychologische begeleiding was", zegt ze. "De tijden zijn veranderd, want in 2015 was zulke zorg minder ingeburgerd. Die evolutie is een goede zaak, want ik heb de emotionele impact zeker gevoeld."

"Ik had voor elk verhaal over een andere roofmoord daarna veel meer aandacht. Ook de onbeantwoorde vraag of de dader alleen had gehandeld, bleef even knagen. Je draagt je ervaring als jurylid sowieso mee, al vond ik dat als justitieverslaggever een voordeel."

Vandaag biedt de FOD Justitie dus wel steun. "We beseffen dat er een grote mentale impact kan zijn voor de juryleden en de medewerkers. Maar vooral wat betreft die eerste zien we nog kansen om het aanbod beter kenbaar te maken, al zijn er brochures", zo laat de FOD Justitie weten aan VRT NWS.

"Een groot voordeel van dit systeem is dat er maximaal 3 dagen na een aanvraag een afspraak wordt ingepland bij de psycholoog. In de privécontext zijn er vaak lange wachtlijsten voor psychologische hulp."

Voor eind 2022 was er geen structurele psychologische zorg voorzien voor juryleden na een assisenproces. Ze kregen vrijblijvend de contactgegevens van instanties zoals het .

Juryleden vinden het na een proces vaak moeilijk om weer in te stappen in hun dagelijkse realiteit

Karen Deckers, Slachtofferonthaal Limburg

"Voor 2022 deelden we in de rechtszaal op eigen initiatief folders uit aan juryleden, met info en contactgegevens voor ondersteuning, onder andere van het lokale CAW. Puur informatief, maar tientallen mensen hebben er gebruik van gemaakt", vertelt Karen Deckers, van Slachtofferonthaal Limburg aan VRT NWS.

"We hoorden vaak dat juryleden het niet evident vonden om na afloop van het proces uit die bubbel weer in hun job en de dagelijkse realiteit te stappen." 

"Vaak dringt het pas na afloop bij juryleden door hoe zwaar het allemaal is geweest", vertelt ook Ines Deprez, teamverantwoordelijke Slachtofferhulp bij CAW West-Vlaanderen. Ze heeft 10 jaar ervaring als slachtofferbegeleider.

We krijgen soms al tijdens het proces de contactgegevens van een jurylid dat het zichtbaar moeilijk heeft

Ines Deprez, CAW West-Vlaanderen

Correctie

Op vraag van Slachtofferonthaal hebben we een paragraaf weggehaald. We schreven dat de dienst Slachtofferonthaal ter beschikking staat van de juryleden, maar dat klopt niet. "Het behoort niet tot de opdracht van de dienst om juryleden tijdens het proces op enige wijze te ondersteunen. De dienst Slachtofferonthaal richt zich uitsluitend tot slachtoffers en burgerlijke partijen."

"Wij krijgen soms al tijdens het proces de contactgegevens van een jurylid, dat het zichtbaar moeilijk heeft. Zo kunnen we achteraf polsen of er bijstand nodig is."

Rob Winters was jurylid in het proces Renaud Hardy, die in 2018 schuldig werd bevonden aan 2 moorden en verkrachtingen. Hij getuigde in 2022 in 'VRT NWS Terzake' over de impact van die taak.

Moordenaar Renaud Hardy werd in 2018 veroordeeld tot levenlange opsluiting.

Winters kreeg in de rechtszaal beelden te zien van de laatste moord die Hardy had gepleegd. Hij had die daad zelf gefilmd. "Het besef dat de beelden echt zijn en geen fictiereeks, is pure gruwel. De beelden vervagen op termijn, maar het geluid van iemand in een doodsstrijd blijft na jaren nog plakken."

Een collega-jurylid is in een depressie beland en kon niet meer werken

Rob Winters, jurylid in het proces Renaud Hardy in 2018

De psychologische ondersteuning in 2018 noemt Winters "een lachertje". "We kregen een papiertje met een telefoonnummer mee. Achteraf heb ik vernomen dat een collega-jurylid in een depressie is beland en niet meer kon werken. Mentaal is een assisenproces slopend. Het moest voor mij ook geen 2 weken langer geduurd hebben."