1) Hema: een boterham voor een kwartje
Hoe begon het ooit? Hema (Hollandse Eenheidsprijzen Maatschappij) is een dochter van de Bijenkorf (zie nummer 5 in dit rijtje). Bij de opening van de eerste vestigingen in Amsterdam in 1926 is de formule: alle artikelen kosten óf 25 cent óf 50 cent. ‘Een grooten ommekeer in den detail-handel’, zo adverteert het bedrijf in aanloop naar de opening in dagblad De Tijd.
Wat was er in de aanbieding? Zo ongeveer alles. ‘Het is verbazend te zien hoeveel dingen uit het dagelijksch leven een kwartje kosten’, schrijft dagblad Het Volk. ‘Eetgerei, linnengoed, speelgoed, snuisterijen, wandelstokken en tal van andere zaken.’ Ook de lunchroom heeft eenheidsprijzen: een biefstuk met gebakken aardappelen kost 50 cent. Een bal gehakt ook. Een ‘Hema-boterham’ is een kwartje.
Hoe ging het verder? Het systeem van de eenheidsprijzen houdt geen stand. In 1936 biedt Hema voor het eerst een artikel aan van meer dan 100 gulden (een boormachine). In dat jaar verkoopt Hema ook zijn eerste warme rookworsten. Nu heeft Hema zo’n 750 vestigingen, in negen landen.
2) Hunkemöller: beha’s voor 9 cent
Hoe begon het ooit? De Duitse immigrant Wilhelm Hunkemöller is naamgever van een concern dat in 1886 begint als korsettenmakerij aan de Leidsestraat 103 in Amsterdam. Hunkemöller werkt samen met zijn Nederlandse vrouw Josephina Lexis. In 1898 richt hij de Baleinfabriek Patent Hunkemöller op. Een balein is een stalen pen om korsetten mee te verstevigen.
Wat was er in de aanbieding? In 1886 adverteert Hunkemöller Lexis met ‘een prachtig Fransch model corset Sultane’ voor 2,50 gulden. Begin jaren 20 verkoopt het bedrijf elastieken heupvormers voor 1,95 gulden. Het assortiment verbreedt zich snel. Tijdens de opruiming van 1939 gaan beha’s weg voor 9 cent, zijden kousen voor 19 cent en onderjurken voor 58 cent.
Hoe ging het verder? Begin jaren 20 heeft Hunkemöller Lexis 25 filialen, waaronder negen in Amsterdam. Als het bedrijf in 1974 in handen komt van het Vendex-concern valt Lexis uit de bedrijfsnaam. Inmiddels is de keten al een paar keer doorverkocht. Er zijn ruim 180 filialen in Nederland, en ook nog honderden in andere Europese landen.
3) C&A: lapjes aan de deur
Hoe begon het ooit? In 1841 openen de broers Clemens en August (juist, C en A) Brenninkmeijer uit het Duitse Mettingen een stoffenmagazijn op een gehuurde bovenverdieping aan de Oosterdijk in Sneek. De textielmarskramers hebben er 3301 gulden eigen geld in gestopt en een krediet van hun vader à 10.000 gulden.
Met het magazijn als uitvalsbasis verkopen ze hun stoffen, vaak huis aan huis. Twintig jaar later openen ze even verderop in de straat een eerste winkel voor stof en dameskleding. In 1882 volgt uitbreiding naar een groot pand in Leeuwarden.
Wat was er in de aanbieding? In 1882 biedt ‘C&A Brenninkmeijer’ in de Leeuwarder Courant een ‘prachtige collectie winter- en regenmantels, japonstoffen, cachemirs, soleils, beiges, flanels enz.’ aan. De broers maken tevens ‘de Dames beleefd attent op den grooten voorraad in Mode-Artikelen voor het aanstaand saison.’
Hoe ging het verder? In 1893 opent C&A zijn derde vestiging, in Amsterdam. Sinds 1911 bestaat de keten ook in het buitenland. Tegenwoordig zijn er in totaal circa 1300 C&A’s. Het concern is nog steeds in handen van de schatrijke familie Brenninkmeijer.
4) Zeeman: vouwende vrouwen
Hoe begon het ooit? Jan Zeeman, die als elfjarig jongetje al meehielp in de textielwinkel van zijn vader in IJmuiden (Zeeman’s Textielhuis), begint in maart 1967 een winkel in Alphen aan den Rijn. Zeeman, dan 24 jaar, verkoopt voordelig huishoudtextiel en basiskleding. Zijn slogan: ‘Zeeman kleedt je voor een beetje’. Het wordt meteen een succes. Al een halfjaar later volgt winkel twee, in Zwanenburg.
Wat was er in de aanbieding? In de textielwinkel van zijn vader, aan de Bloemstraat in IJmuiden, lagen in 1962 al dezelfde basisspullen als in de Zeemans van zoon Jan. Overhemden, sokken, nylons: dingen die ieder mens nodig heeft. Vader Zeeman adverteerde in De Waarheid, een communistische krant vooral gelezen door arbeiders.
Hoe ging het verder? Zeeman groeit uit tot een concern met bijna 1400 vestigingen in meerdere Europese landen. Bij zijn vertrek in 1999 legt Jan Zeeman in de Volkskrant uit waarom hij nooit mannen in dienst nam: ‘In een kleine gemeenschap als een textielwinkel waar drie, vier vrouwen werken, kun je toch niet één jongen plaatsen. Die ook nog eens de hele dag onderbroekjes moet vouwen.’
5) De Bijenkorf: corsetvervanger Johanna
Hoe begon het ooit? Rond 1870 opent koopman Simon Goudsmit een winkeltje in garen en band aan de Nieuwendijk 132 in Amsterdam. Er werken vier mensen op 60 vierkante meter. In 1889 neemt neef Arthur Isaac de zaak over. Hij gaat voortvarend te werk en koopt meer panden in de straat aan.
In 1909 verhuist de Bijenkorf voor een verbouwing tijdelijk naar een noodgebouw aan het Damrak. Daar lopen de zaken zo goed dat de Bijenkorf besluit om er in 1915 een heus warenhuis te openen.
Wat was er in de aanbieding? Van álles. Ook dingen die voor moderne lezers raadselachtig zijn, blijkens een advertentie in dagblad De Tijd (1903): een ‘corsetvervanger’ genaamd Johanna, ‘voor volwassenen, jonge dames en kinderen.’ Wie weet wat dit is, mag het zeggen...
Hoe ging het verder? In 1926 opent de tweede Bijenkorf in Den Haag. Vier jaar later volgt Rotterdam. Ooit had de Bijenkorf twaalf vestigingen, nu zijn er nog zeven.
6) Blokker: stalschoppen en hooizagen
Hoe begon het ooit? In 1896 begint Jacob Blokker, van huis uit smid, met zijn vrouw Saapke de ‘Goedkoope IJzer- en Houtwinkel’ aan Breed 22-24 in Hoorn. In 1912 meldt hij vol trots in Onze Courant dat hij (inmiddels in het bezit van vier panden in dezelfde straat) is aangesloten op het telefoonnet met nummer 110. Hij heeft zelfs een verlicht reclamebord bij de deur.
Wat was er in de aanbieding? In 1905 geeft een advertentie een mooi inkijkje in het assortiment van de eerste ‘Blokker’ (die dan nog niet zo heet): ‘Staartleertjes, roskammen, koeschuiers, staarthouten, stalschoppen, koekettingen, stallantaarns, hooigraven en hooizagen’.
Hoe ging het verder? De vier zoons van Jacob en Saapke bouwen het Blokkerconcern verder uit. In 2015 zijn er ruim 800 winkels, daarna gaat het achteruit. In 2024 wordt de keten failliet verklaard. Er komt een doorstart voor een deel van de filialen, inmiddels zijn er nog zo’n 60 open.
7) Bruna: boeken om thuis te bekijken
Hoe begon het ooit? In 1868 neemt Albert Willem Bruna een boekwinkel over aan Jansstraat 56 in Haarlem. Hij verkoopt ook kantoorartikelen. Verder lijst hij foto’s en schilderijen in. En dat is nog niet alles: in 1869 meldt hij in de Opregte Haarlemsche Courant dat hij ‘eene buitengewoon schoone toongevende Fransche pianino’ voor 400 gulden in de winkel heeft staan.
Wat was er in de aanbieding? In de aanloop naar Sinterklaas in 1869 wordt in een advertentie in de krant duidelijk hoe breed Bruna’s aanbod is: ‘Kinderprentenboeken, prachtwerken, photographie-albums, poëzieboeken, mappen, zakportefeuilles, zakpotloodjes, photographiën enz.’
Nu kóóp je er een boek (of, kuch, een Quest), vroeger leende Bruna ook boeken uit
Bruna verkoopt niet alleen boeken, hij leent ze ook uit in zijn eigen kleine ‘leesbibliotheek’. Op aanvraag worden de artikelen ook nog eens ter inzage thuisbezorgd.
Hoe ging het verder? Rond de eeuwwisseling verhuist Bruna naar Utrecht. Onder leiding van zoons Gerard (uitgeverij) en Hendrik (winkels) wordt het Bruna-imperium verder uitgebouwd. Overal in het land komen Brunakiosken en boekwinkels op stations, en daar zijn ze nog steeds. O ja, en de achterkleinzoon van Albert Willem Bruna, Dick, zou later nog iets gaan doen met konijntjes en kinderboeken.
8) Ikea: imperiaal tegen kostprijs
Hoe begon het ooit? Dat de wieg van Ikea in Zweden staat, is niet echt een geheim. In de oorlogsjaren begint de tiener Ingvar Kamprad uit de Elmtaryd-boerderij in Agunnaryd (vandaar de afkorting Ikea) een handeltje in lucifers, vis, potloden en nog veel meer.
Ook interessant: Onze inrichting laat zien wie we zijn
Na de oorlog zou Kamprad helemaal overgaan op meubelverkoop. Zijn experimenten met design en zelfbouwmeubels blijken een schot in de roos. In november 1978 opent Ikea de eerste Nederlandse vestiging, in Sliedrecht. Op de zestig vacatures die beschikbaar komen reageren meer dan duizend mensen.
Wat was er in de aanbieding? In de week voor Sinterklaas 1978 wordt wordt de garderobekast Pax in Sliedrecht aangeboden voor 70 gulden. De Ingo-eettafel kost 157 gulden en de tweezitsbank Bohus 219 piek. Ook kun je ‘tegen kostprijs’ een Ikea-imperiaal kopen.
Hoe ging het verder? Het filiaal in Sliedrecht sluit in 2006. Op het moment heeft Ikea 14 vestigingen in Nederland. In 2027 moeten daar een aantal miniwinkels van supermarktformaat bijkomen.
9) Kruidvat: gesloten na 5 minuten
Hoe begon het ooit? De basis voor de Kruidvat wordt gelegd in Bussum. Daar, op Landstraat 28, richt Willem Groenwoudt in 1927 een kruidenierswinkel op. Na zijn pensionering neemt schoonzoon Co de Rijcke het over. Hij zet een hele keten van zelfbedieningswinkels op.
Wat was er in de aanbieding? In 1975 bedenkt Groenwoudt-inkoper Dick Siebrand de Kruidvat-formule op: veel omzet, kleine marges. Tot dan ging het in de drogisterijwereld precies andersom. Ook wordt in de winkels meer dan de traditionele drogisterijwaren verkocht.
De naam Kruidvat, bedacht door de echtgenote van Groenwoudt, verwijst naar kruiden, die vooral vroeger veel in de drogisterijen werden verkocht. Het eerste filiaal opent in september 1975 op de’s-Gravelandseweg 18B in Hilversum. De zaak moet al na vijf minuten dicht omdat er volgens een aanwezige gemeenteambtenaar geen vestigingsvergunning is. Vijf dagen later volgt alsnog de officiële opening.
Hoe ging het verder? Er zijn ongeveer 1300 ‘Kruidvaten’ in Nederland en België. Tegenwoordig is de keten in handen van een groot Honkongs bedrijf, A.S. Watson.