Er is geen bewijs dat optische illusies het ontwerp van het Parthenon, het beroemde Oud-Griekse bouwwerk op de Akropolis, hebben beïnvloed. Zulke illusies zouden te klein zijn om enig effect te hebben.
Het verhaal gaat dat architecten uit het oude Griekenland het Parthenon hebben ontworpen met gebogen lijnen, om vanuit een laag oogpunt de illusie te creëren dat het gebouw zelf kaarsrecht is. Maar deze optische illusies zijn een mythe, zo beweert een wiskundige.
De enorme Atheense tempel, gebouwd in de 5e eeuw v.Chr., wordt gezien als het toppunt van de Dorische stijl van de klassieke Griekse architectuur. De tempel is 69,5 meter lang en 30,9 meter breed. Hij lijkt perfect recht, maar geen van zijn zijden of hoeken is dat ook daadwerkelijk.
LEES OOK
'Ons brein is quantum'
Natuurkundige Cristiane de Morais Smith is helemaal thuis in de vreemde wereld ...
Lang werd gedacht dat bij de bouw van de tempel bouwkundige trucjes zijn gebruikt, om de visuele illusies tegen te gaan die de kijker anders zou ervaren. De oude Grieken dachten destijds dat de lange rechte lijnen gebogen zouden lijken. Daarom bouwden ze gebogen lijnen die recht zouden lijken.
‘Het algemeen geaccepteerde idee is dat ze het opzettelijk zo gemaakt hebben’, zegt wiskundige Alain Goriely van de Universiteit van Oxford in het Verenigd Koninkrijk. ‘Maar er is strikt genomen geen bewijs dat de verfijnde toevoegingen aan het Parthenon daadwerkelijk die visuele illusies veroorzaken.’
Goriely heeft twaalf van de voorgestelde optische correcties onderzocht. Hij kwam erachter dat er voor de illusies óf geen bewijs is, óf dat ze te klein zijn om onder normale kijkomstandigheden een zichtbaar effect te hebben.
Inzakking verbloemen
De belangrijkste bewering is dat de bovenste ronding in het midden van een aantal horizontale onderdelen – ook aanwezig bij andere tempels – het inzakken van die elementen moet verbloemen. De trapsgewijze fundering, bekend als de stylobaat, zou onderdeel van deze illusie zijn, evenals de horizontale verbindingen tussen de zuilen.
Goriely berekende dat bezoekers helemaal geen inzakking zouden kunnen zien. Deze illusie houdt dus geen stand.
‘Er zijn bepaalde optische illusies die op papier zo’n effect geven. Maar als je het narekent, besef je dat zo’n effect in het echt niet verschijnt. Ook al werkt het op papier, het effect is compleet anders in echte driedimensionale gebouwen waar een toeschouwer naar kijkt.’
Afvoerputje
Een waarschijnlijkere reden voor de ronding werd geopperd in de 19e eeuw, maar werd toen meteen weer afgewezen. Volgens deze theorie hielpen de kleine hellingen met de afvoer van water. Zo voorkwamen ze dat er plassen ontstonden. Maar we kunnen nooit helemaal zeker weten wat de gedachtegang achter de constructie was, zegt Goriely.
Ook neurowetenschapper Marge Livingstone van de Amerikaanse Harvard-universiteit, die visuele perceptie onderzoekt, denkt niet dat de vloer gebogen was om een illusie te creëren. ‘Ik denk dat de ronding moest zorgen voor de afvoer van water, zoals ook het geval is bij wegen’, zegt ze.
Verfijnde vakkennis
Historicus John Senseney van de Universiteit van Arizona in de VS zegt dat de krommingen in het gebouw het gevolg zijn van de ronding van het fundament waar de tempel op staat. ‘De convexe krommingen zijn buitengewoon verfijnd. Om die zo te krijgen, heb je de expertise, technieken en het gereedschap nodig van gewone, vaak tot slaaf gemaakte, arbeiders die op de bouwplaats samenwerkten’, zegt hij. ‘Ze zijn niet voortgekomen uit de berekeningen van een hoogstaande architect, die werden uitgevoerd door de bouwlieden. En de krommingen zijn niet het product van een opzettelijke optische correctie.’
Een andere zogenaamde illusie is dat de zuilen in het midden een lichte uitstulping hebben zodat ze niet ingedeukt lijken. En weer een andere is dat de hoekzuilen groter zijn dan de zuilen in het midden, omdat ze – door het sterkere licht langs hun randen – anders dunner zouden lijken.
Goriely denkt niet dat zo’n ‘indeukillusie’ ooit wetenschappelijk is aangetoond – zelfs niet met 3D-replica’s van de tempels. Simpelere verklaringen zijn volgens hem dat de bouwvakkers gebogen zuilen gebruikten omdat ze die mooier vonden dan de rechte, of omdat deze minder snel omkiepten. De hoekzuilen zijn misschien groter dan de andere omdat ze meer gewicht moeten dragen, zegt hij.
‘Dat de zuilen aan de bovenkant smaller zijn, kan zijn om ze langer te laten lijken, of gewoon omdat het voor de stabiliteit handig is als de onderkant breder is dan de bovenkant’, zegt Livingstone.
Hardnekkige mythes
De oude Grieken waren zich bewust van het bestaan van optische illusies, maar er is geen bewijs dat ze het Parthenon hebben gebouwd met illusies in hun achterhoofd. Experts hebben dit verhaal ook nooit voor waar aangenomen, zegt Goriely.
De eerste vermeldingen van optische illusies in het ontwerp van het Parthenon stammen uit het boek De architectura (‘Over architectuur’) dat de beroemde Romeinse architect Vitruvius 400 jaar na de bouw van de tempel schreef, zegt Goriely. Omdat ze tot de verbeelding spreken, hebben de ideeën voet aan de grond gekregen. Hetzelfde gebeurde bij de nu verworpen theorie dat het Parthenon zo is gebouwd dat het voldoet aan de gulden snede, zegt Goriely. ‘Mythes die zo krachtig zijn, zijn erg lastig te veranderen. Kijk maar naar religie, toch?’