De oude reuzenschildpad Lonesome George stierf als laatste van zijn soort. Toen hij stierf, verdween een hele diersoort uit onze wereld. Maar wat als niet een dier verdwijnt... maar een taal?
17 september 2026
Wereldwijd spreken mensen nu 7.170 talen. Momenteel zijn 3.226 (44,9%) daarvan bedreigd. In 2022 stond de teller nog op 3.045 van de 7.151 talen (42,6%). Misschien valt je iets op: niet alleen het aantal bedreigde talen is toegenomen, maar ook het aantal
bekende talen. Er ontstaan dus nieuwe talen en tegelijkertijd worden talen dus met uitsterven bedreigd. Maar hoe kan een taal bedreigd worden of zelfs uitsterven?
Het uitsterven van een taal betekent meestal dat de laatste persoon die de taal beoefent overlijdt, zoals Lonesome George de laatste overlevende van zijn soort was. De bedreiging van een taal begint daarentegen al veel eerder. Vaak met iets kleins of zelfs iets wat bijna onzichtbaar lijkt.
Lonesome George
By Arturo de Frias Marques CC BY-SA 3.0 via WikipediaVerdwijnende woorden
Stel je voor. Opa en oma spreken thuis Westfries. Papa en mama gebruiken het ook nog volop en spreken daarnaast Nederlands. De kinderen gebruiken het Westfries alleen minder en op school spreken ze eigenlijk alleen Nederlands. Een paar jaar later krijgen deze kinderen zelf weer kinderen. Thuis klinkt steeds vaker Nederlands. Dat is handig, want iedereen begrijpt elkaar en de kinderen hebben die taal op school en buitenschools nodig. Langzaam maar zeker verdwijnen steeds meer Westfriese woorden uit de dagelijkse gesprekken. Eerst een paar woorden, daarna hele zinnen. Tot er op een dag niemand meer is die nog Westfries spreekt. Dat noemen wij dan een uitgestorven taal.
Voordat een taal daadwerkelijk is uitgestorven en niemand meer een woord Westfries spreekt of welke andere taal dan ook, komt zij eerst in een bedreigde fase terecht. Dat gebeurt op het moment dat kinderen de taal niet meer leren en gebruiken. Dit geldt niet alleen voor het Westfries, maar voor ongeveer 45% van alle levende talen op de wereld!
Gezellig
Volgens veel sociolinguïsten en taalkundigen zoals Joshua Fishman is een taal meer dan een verzameling woorden en taalregels (grammatica). In een taal zitten verhalen, herinneringen, manieren om naar de wereld te kijken en – heel belangrijk – dad jokes!
Sommige woorden bestaan alleen in één bepaalde taal en vertellen iets over hoe mensen hun omgeving beleven. Denk bijvoorbeeld aan woorden als gunnen en gezellig in het Nederlands. Je kent vast ook een woord uit jouw eigen taal of dialect dat moeilijk te vertalen is naar Standaardnederlands. Wanneer een taal verdwijnt, verdwijnt volgens veel onderzoekers ook een unieke manier waarop mensen betekenis geven aan hun leven en de wereld om hen heen.
Daar blijft het niet bij. Talen vertellen ook iets over onze (gedeelde) geschiedenis. Ze laten zien waar mensen vandaan komen, met wie zij contact hadden en hoe samenlevingen zich door de eeuwen heen hebben ontwikkeld. Denk bijvoorbeeld aan het woord razzia, dat uit het Duits komt en in Nederland vooral bekend werd tijdens de Tweede Wereldoorlog. Of aan babi pangang. Dat woord bereikte het Nederlands via het Maleis en Indonesisch, als gevolg van de koloniale geschiedenis van Nederland. De directe route liep via de Nederlands‑Indonesische‑Chinese keuken.
Maar er is ook een opkomst van nieuwe woorden die oude vervangen, zoals bijeenkomst of vergadering nu plaatsmaakt voor meeting. Dat is weer de nalatenschap van de COVID-19-pandemie. Kortom, talen onthullen dus wat er in het verleden is gebeurd met bepaalde groepen mensen en welke ontmoetingen tussen mensen plaatsvonden.
Nieuwe woorden vervangen soms oude, zoals bijeenkomst nu plaatsmaakt voor meeting. Dat is de nalatenschap van de COVID-19-pandemie.
Jose Calina via Magnific.comRijkdom van de mens
Juist daarom klinkt binnen de wetenschap al tientallen jaren een duidelijke oproep. Als we niets doen, verdwijnen niet alleen talen, maar ook een deel van de culturele en taalkundige rijkdom van de wereld. Sommige onderzoekers vergelijken het zelfs met biodiversiteit. Net zoals iedere plant- en diersoort een eigen plek heeft in de natuur, draagt iedere taal iets unieks bij aan de menselijke beschaving. Een taal moet je beschermen, voordat het te laat is.
Voor veel wetenschappers is de conclusie dan ook helder: als een taal dreigt te verdwijnen, moeten we niet afwachten. We moeten ingrijpen! Haar vastleggen, ondersteunen en – als het kan – in leven houden. Wachten tot de laatste spreker is overleden, is net zoiets als proberen een diersoort te redden als het dier in zijn eentje is overgebleven.
Maar...wat als de mensen die die taal beoefenen daar zelf heel anders over denken? Daarover lees je meer in deel 2.
Herken jijzelf in dit verhaal? Wat is jouw ervaring? Maak jij je net zo veel zorgen als deze wetenschappers? Laat het hieronder weten!
Serie
Bedreigde talen
Talen verdwijnen over de hele wereld, al sinds het bestaan ervan. Sommige talen hoor je iedere dag, andere spreken nog maar een paar mensen. Maar wat betekent het eigenlijk als een taal verdwijnt? En wat doe je dan? In deze serie neemt wetenschapper Aholi So je mee langs verschillende manieren waarop onderzoekers naar taalvitaliteit kijken. Wat doe je wanneer een taal begint te verdwijnen?